A auga, a paisaxe e o patrimonio que nos sostén

Dende o Colectivo das Pedras Galladas levamos tempo falando do Monte Xalo como algo máis ca un monte. É memoria, é paisaxe compartida, é auga que baixa cara ás nosas casas e é tamén un espazo cheo de historia, lendas e restos arqueolóxicos que nos conectan cos pobos que habitaron esta terra hai milleiros de anos.

O Xalo foi lugar de culto, territorio de comunidades veciñais, espazo de traballo e tamén de lecer. Nunha das poucas Comunidades de Montes Veciñais en Man Común que perviven no norte de Galiza segue viva unha maneira colectiva de entender e xestionar o territorio. Hoxe continúa a ser un referente natural na contorna da Coruña, onde conviven valores ambientais singulares e unha forta identidade colectiva, con elementos patrimoniais e naturais de enorme relevancia para a comarca.

Mais este equilibrio non é alleo ás decisións que se toman sobre o territorio. O proxecto dunha central hidroeléctrica reversible na zona de Meirama, que empregaría a antiga balsa mineira como parte da infraestrutura, abre un debate necesario sobre o impacto destas actuacións nun espazo de alto valor natural e sobre a auga que abastece á nosa comarca.

Co ánimo de informar, compartir coñecemento e abrir un diálogo sereno e fundamentado, organizamos xunto con ADEGA – A Coruña esta mesa redonda, que terá lugar na AC Alexandre Bóveda.

Falaremos do valor ambiental, patrimonial e social do Monte Xalo, e reflexionaremos colectivamente sobre os retos que afronta.

Porque coñecer o territorio é o primeiro paso para coidalo.

O pasado mes de xaneiro descubrimos da man de Lois Vilar que as pedras do Xalo poden non ser simples pedras, senón restos que deixaron os xigantes ou xentís, os mouros da nosa terra. Hai lendas transmitidas durante séculos que non queremos perder, pero hoxe xa quedan poucas persoas que nolas poidan contar e por iso o traballo de recuperación de Lois resulta tan fundamental.

Viaxamos á orixe do nome do Xalo, que aparece xa no ano 978 nun códice do Mosteiro de Samos como Monte Ghalo, un termo que podería estar relacionado co sagrado, coa auga ou coa idea de punto de vista amplo. Ao subir ao curuto do monte e contemplar a paisaxe é doado entender esta teoría. Co paso do tempo ese Ghalo foi derivando no topónimo actual, O Xalo, que non aparece documentado ata ben entrado o século XIX.

A xeoloxía fálanos de como se formou o monte debido ao movemento da gran falla que atravesa zonas como Baldaio, Meirama ou Boimil, hai centos de millóns de anos. Aínda hoxe poden atoparse indicios dese pasado remoto en restos de pedra esmagada pola falla ou pegadas fósiles dun tempo no que a paisaxe era moi diferente. Pero o Xalo é tamén historia vivida, estivo habitado dende tempos antigos como demostran restos megalíticos, petróglifos, mámoas e castros, un espazo que foi lugar de culto, tránsito e vida. Foi refuxio de guerrilleiros republicanos pero tamén de familias humildes que chegaron a vivir entre penedos, facendo do monte o seu fogar.

Arredor do Xalo xorden historias das meigas, dos xentís, das bestas do monte e dos ritos vencellados ás pedras e á auga, relatos de milleiros de anos que queremos conservar.

A pesar desta riqueza, hoxe en día é imposible localizar moitas das pedras e restos arqueolóxicos pola falta de mantemento apropiado. Hai que coidalo e defendelo, xa que non se lle destinan os recursos necesarios e soamente pequenas asociacións se preocupan de preservalo. Os recursos das entidades públicas deben velar polo noso patrimonio natural e histórico antes de que desapareza.

Grazas a Lois por axudarnos a poñer en valor o Xalo e a memoria que agocha. Se queredes aprender máis, o seu libro é unha obra imprescindible para coñecer a vertente norte e as súas pedras. Cando amaine a choiva, pode ser unha gran excursión visitar as Pedras Galladas ou as favoritas de Lois, as Pedras Mouras.

Os actos arredor da memoria histórica non son só encontros para lembrar o pasado: son espazos necesarios para comprender o presente e evitar que a violencia se repita. Porque non hai mobilización posible para o cambio dende o descoñecemento. Sen coñecemento non hai conciencia, e sen conciencia non hai xustiza nin reparación.

O pasado 11 de decembro compartimos unha charla necesaria con Manuel Monge González, investigador e expresidente da Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña. Manuel, represaliado político durante o franquismo, axudounos a poñer nome á represión exercida durante a ditadura. Cando non existe posibilidade de defensa, cando milleiros de persoas son perseguidas, encarceradas e asasinadas de maneira sistemática, falamos de xenocidio. Chamarlle polo seu nome non é un exceso, é unha obriga ética.

Non se poden esquecer capítulos como o de Badaxoz, onde arredor de 4.000 persoas foron asasinadas nunha praza, simplemente por oporse a unha dictadura, nin a existencia dos campos de concentración franquistas en Galicia, como o do Mosteiro de Oia. Alí, as mensaxes escritas polos presos nas paredes, palabras de despedida, de medo e de amor, aínda hoxe nos rompen o corazón e lémbrannos ata que punto chegou a barbarie do réxime, soamente fai falta estar un minuto alí dentro para comprender a magnitude da barbarie cometida.

“A represión non remata mentres non se recoñece plenamente. Mentres continúen corpos nas cunetas e non se honre ás vítimas como merecen, a violencia segue presente.”

A recuperación dos corpos é un acto profundamente humano e necesario para as familias e para a sociedade: sen verdade, non hai peche posible. Neste contexto, a educación é un piar fundamental. Así o recolle o artigo 44 da Lei de Memoria Democrática (2022): o sistema educativo debe incluír o coñecemento desta historia para formar unha cidadanía crítica. Educar é tamén reparar.

Visitar lugares de memoria, como o Campo da Rata na Coruña, forma parte dese proceso pedagóxico. Son espazos que falan cando se lles permite facelo. E todo isto conecta co presente: cando vemos un pobo sometido á violencia sistemática e ao desprazamento forzoso, como ocorre en Palestina, identificamos dinámicas que a historia xa nos ensinou. A memoria serve para non mirar cara outro lado.

Dende As Pedras Galladas agradecemos a Manuel Monge a súa traxectoria marcada polo compromiso coa verdade. A súa voz axúdanos a entender por que as leis non sempre se aplican con decisión e por que a retirada de simboloxía franquista segue a ser tan lenta. Lembrar non é quedar ancoradas no pasado, senón defender a dignidade no presente e construír un futuro onde a barbarie non teña cabida.

Os actos arredor da memoria histórica non son só encontros para lembrar o pasado, son espazos necesarios para comprender o presente e evitar que a violencia se repita. Porque non hai mobilización posible para o cambio dende o descoñecemento. Sen coñecemento non hai conciencia, e sen conciencia non hai xustiza nin reparación.

O pasado 11 de decembro compartimos unha charla necesaria con Manuel Monge González, investigador e expresidente da Comisión pola Recuperación da Memoria Histórica da Coruña. Manuel, represaliado político durante o franquismo, axudounos a poñer nome á represión exercida durante a ditadura. Cando non existe posibilidade de defensa, cando milleiros de persoas son perseguidas, encarceradas e asasinadas de maneira sistemática, falamos de xenocidio. Chamarlle polo seu nome non é un exceso, é unha obriga ética.

Non se poden esquecer capítulos como o de Badaxoz, onde arredor de 4.000 persoas foron asasinadas nunha praza, nin a existencia dos campos de concentración franquistas, como o do Mosteiro de Oia. Alí, as mensaxes escritas polos presos nas paredes, palabras de despedida, de medo e de amor, aínda hoxe nos rompen o corazón e lémbrannos ata que punto chegou a barbarie do réxime.

“A represión non remata mentres non se recoñece plenamente. Mentres continúen corpos nas cunetas e non se honre ás vítimas como merecen, a violencia segue presente.”

A recuperación dos corpos é un acto profundamente humano e necesario para as familias e para a sociedade, sen verdade, non hai peche posible. Neste contexto, a educación é un piar fundamental. Así o recolle o artigo 44 da Lei de Memoria Democrática (2022), o sistema educativo debe incluír o coñecemento desta historia para formar unha cidadanía crítica. Educar é tamén reparar.

Visitar lugares de memoria, como o Campo da Rata na Coruña, forma parte dese proceso pedagóxico. Son espazos que falan cando se lles permite facelo. E todo isto conecta co presente, cando vemos un pobo sometido á violencia sistemática e ao desprazamento forzoso, como ocorre en Palestina, identificamos dinámicas que a historia xa nos ensinou. A memoria serve para non mirar cara outro lado.

Dende As Pedras Galladas agradecemos a Manuel Monge a súa traxectoria marcada polo compromiso coa verdade. A súa voz axúdanos a entender por que as leis non sempre se aplican con decisión e por que a retirada de simboloxía franquista segue a ser tan lenta. Lembrar non é quedar ancoradas no pasado, senón defender a dignidade no presente e construír un futuro onde a barbarie non teña cabida.